Y học cổ truyền trong hồi phục sau phẫu thuật: bằng chứng ủng hộ điều gì

Phân biệt bằng chứng với lời khẳng định

Y học cổ truyền Trung Quốc không phải là một thứ duy nhất. Đó là một tập hợp nhiều phương pháp — châm cứu, cứu ngải, giác hơi, các liệu pháp thủ công và một kho bài thuốc thảo dược đồ sộ — với lịch sử khác nhau và mức độ bằng chứng rất khác nhau. Nếu coi chúng như một gói duy nhất, ta không thể nói điều gì trung thực về bất kỳ phương pháp nào trong số đó.

Vì vậy bài viết này tách ra hai câu hỏi. Phương pháp nào có bằng chứng thử nghiệm ở mức hợp lý? Và phương pháp nào được khẳng định đầy tự tin nhưng không có cơ sở? Khoảng cách giữa hai nhóm đó rất rộng, và nó chạy xuyên qua chính giữa y học cổ truyền Trung Quốc chứ không phải chỉ men theo rìa.

Những chỗ bằng chứng ở mức hợp lý

Trường hợp vững chắc nhất là châm cứu để điều trị buồn nôn và nôn sau phẫu thuật. Các tổng quan hệ thống theo kiểu Cochrane, xem xét việc kích thích huyệt PC6 ở cổ tay, đã nhiều lần tìm thấy bằng chứng rằng phương pháp này làm giảm buồn nôn và nôn sau phẫu thuật và gây mê, với hiệu quả ở một số kết quả tương đương các thuốc chống nôn thường được dùng. Các tổng quan này vẫn thận trọng: chất lượng thử nghiệm khác nhau, việc làm mù rất khó, và mức độ hiệu quả thu hẹp lại khi phân tích chỉ giới hạn ở những nghiên cứu nghiêm ngặt nhất.

Cũng có bằng chứng ở mức hợp lý, dù pha trộn hơn, cho châm cứu trong một số tình trạng đau mạn tính, đặc biệt là đau cổ mạn tính và đau thắt lưng mạn tính, khi các tổng quan hệ thống báo cáo lợi ích khiêm tốn so với châm cứu giả hoặc chăm sóc thông thường. Từ «khiêm tốn» ở đây rất quan trọng. Đây là những cải thiện trung bình nhỏ về điểm số đau, không phải chữa khỏi, và kết quả khác nhau giữa các tổng quan và giữa các tình trạng bệnh.

Những chỗ bằng chứng không đứng vững

Những khẳng định sụp đổ thường là những khẳng định lớn nhất. Không có bằng chứng tốt cho thấy chỉ dùng thảo dược mà chữa được ung thư, và cũng không có bằng chứng cho thấy nó thay thế được phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay điều trị ức chế miễn dịch trong bệnh tự miễn. Ở những nơi có thử nghiệm, chúng thường kiểm tra các bài thuốc thảo dược như một biện pháp bổ sung cho điều trị thông thường, nhằm kiểm soát triệu chứng hoặc cải thiện chất lượng sống, và thường có những điểm yếu về phương pháp nghiên cứu.

Sự phân biệt này không chỉ là chuyện lý thuyết. Một bệnh nhân trì hoãn điều trị hiệu quả trong khi dùng một bài thuốc thảo dược sẽ đánh mất quãng thời gian không thể lấy lại. Đó chính là tác hại, và tác hại ấy không đòi hỏi thảo dược phải gây độc.

Bằng chứng ủng hộ điều gì, và cần hoài nghi ở đâu

Bảng dưới đây trình bày những can thiệp thường gặp và những gì có thể nói một cách hợp lý về từng can thiệp. Bảng tóm tắt bằng chứng đã được công bố. Đây không phải là khuyến nghị cho trường hợp của bạn.

Y học cổ truyền được thực hiện như thế nào trong các bệnh viện Trung Quốc

Tại các bệnh viện Trung Quốc, y học cổ truyền thường được thực hiện song song với chăm sóc thông thường chứ không phải thay thế nó. Các bệnh viện công lớn có một khoa y học cổ truyền, và những cơ sở hạng 3A thường mô tả mô hình của họ là y học tích hợp: thảo dược, châm cứu và trị liệu thủ công được cung cấp trong một kế hoạch điều trị đồng thời bao gồm cả phẫu thuật, thuốc và phục hồi chức năng. Điều trị thông thường không bị gạt bỏ, và trong bệnh nặng thì đó chính là điều trị chính.

Cách tích hợp đó khác với cách y học cổ truyền thường được quảng bá ở nước ngoài. Một khoa vật lý trị liệu có thể dùng châm cứu để giảm đau; một khoa ngoại có thể cung cấp châm cứu cho chứng buồn nôn; một khoa ung bướu có thể dùng nó để kiểm soát triệu chứng. Cách định vị trong những bệnh viện này thường mang tính bổ trợ, và các bác sĩ lâm sàng cấp cao thường nói rõ rằng nó không thay thế phẫu thuật, hóa trị hay kháng sinh.

Những vấn đề an toàn cần lưu tâm

Những điều cần để ý

Dù bằng chứng nói gì về lợi ích, những câu hỏi về an toàn vẫn rất cụ thể và đáng được xem trọng.

• Tương tác giữa thảo dược và thuốc. Các chế phẩm thảo dược có thể thay đổi cách gan phân hủy những loại thuốc khác, làm thay đổi nồng độ trong máu của những thuốc có khoảng an toàn hẹp, bao gồm thuốc chống đông máu, thuốc ức chế miễn dịch và một số thuốc hóa trị.
• Tổn thương gan. Một số chế phẩm thảo dược có liên quan đến độc tính trên gan, và đã có những trường hợp tổn thương gan có ý nghĩa trên lâm sàng được cho là do thảo dược và thực phẩm bổ sung. Một số chế phẩm cổ truyền nhất định và những cách phối hợp khác thường mang nhiều rủi ro hơn những loại khác.
• Nhiễm bẩn và pha tạp. Sản phẩm có thể chứa kim loại nặng, thuốc trừ sâu, hoạt chất dược phẩm không được công bố hoặc nguyên liệu thực vật bị nhận dạng sai, đặc biệt ở những nơi chuỗi cung ứng được quản lý lỏng lẻo.
• Nói cho ê-kíp của bạn biết mọi thứ. Bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê của bạn cần biết mọi loại thảo dược, trà, bột và thực phẩm bổ sung bạn dùng, kể cả những thứ bạn cho là vô hại. Tương tác với thuốc gây mê và với thuốc chống đông máu là điều quan trọng nhất quanh thời điểm phẫu thuật.

Những câu hỏi cần đặt ra trước khi thêm bất cứ thứ gì

Nếu bạn đang cân nhắc thêm một thứ gì đó vào kế hoạch phục hồi, đây là những điểm khởi đầu hợp lý.

1. Thứ này được kỳ vọng sẽ làm gì, và bằng chứng nào ủng hộ khẳng định đó?
2. Nó có tương tác với bất cứ thứ gì tôi đang dùng không, kể cả thuốc chống đông máu hay thuốc ức chế miễn dịch của tôi?
3. Ai sẽ theo dõi việc này, và người đó có liên lạc với bác sĩ phẫu thuật hay bác sĩ ung bướu của tôi không?
4. Sản phẩm này đến từ đâu, và nó có được kiểm nghiệm tạp chất không?
5. Tác dụng phụ hay dấu hiệu cảnh báo nào buộc tôi phải ngừng lại và tìm trợ giúp?
6. Nếu tôi ngừng thứ này, điều gì sẽ thay đổi?

Điều mấu chốt

Y học cổ truyền Trung Quốc, trong trường hợp tốt nhất, chỉ là một biện pháp bổ trợ. Một số thành phần có bằng chứng ở mức hợp lý cho những ứng dụng cụ thể và hẹp, thuyết phục nhất là châm cứu cho buồn nôn và nôn sau phẫu thuật, và ở mức khiêm tốn cho một số trường hợp đau mạn tính. Phần lớn những gì được khẳng định cho thảo dược, đặc biệt là để điều trị ung thư hay bệnh tự miễn, đều không có cơ sở.

Biện pháp bổ trợ là thứ được thêm vào một phương pháp điều trị. Nó không phải là thứ thay thế cho phương pháp đó.

Nó không bao giờ thay thế phương pháp điều trị mà bác sĩ phẫu thuật hay bác sĩ ung bướu của bạn đã đề nghị, và một người hành nghề gợi ý điều ngược lại đang cho bạn lý do để ngừng lắng nghe. Không có nội dung nào ở đây là lời khuyên y khoa. Việc có thêm gì vào quá trình phục hồi của bạn hay không, và thêm gì, là quyết định của bạn cùng những bác sĩ đang điều trị cho bạn.

Tài liệu tham khảo

1. Cochrane Library — Kích thích huyệt châm cứu PC6 ở cổ tay để phòng ngừa buồn nôn và nôn sau phẫu thuật
2. Cochrane Library — Châm cứu cho các rối loạn vùng cổ
3. Tổ chức Y tế Thế giới — Tờ thông tin về y học cổ truyền
4. Tổ chức Y tế Thế giới — Y học cổ truyền, bổ sung và tích hợp
5. Tổ chức Y tế Thế giới — Dùng thuốc không gây hại
6. PubMed Central — Thuốc bổ sung và thay thế với bệnh gan
7. NHS — Thuốc thảo dược
8. Ủy ban Y tế Quốc gia Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa — cổng thông tin chính thức bằng tiếng Anh