Hai nền y học, một hồ sơ bệnh án
Phần lớn các quốc gia coi y học cổ truyền và y học hiện đại là hai hệ thống tách rời. Bệnh nhân đến bác sĩ gia đình để lấy đơn thuốc và đến một người hành nghề tư nhân để châm cứu. Hai bên không trao đổi với nhau, và không có bác sĩ lâm sàng nào nắm giữ cả hai phần của ca bệnh.
Trung Quốc tổ chức theo cách khác. Một bệnh viện công lớn tại Trung Quốc thường có Khoa Y học cổ truyền Trung Quốc và Khoa Y học tích hợp Trung - Tây y. Hai khoa này nằm cùng tòa nhà với các khu điều trị ngoại khoa. Họ ghi chép vào cùng một hồ sơ bệnh án. Họ tham gia cùng những cuộc hội chẩn đa chuyên khoa. Hệ thống chứng nhận trình độ quốc gia công nhận cả hai nền y học, và hệ thống bảo hiểm y tế quốc gia chi trả cho cả hai.
Bài viết này giải thích ba điều. Thứ nhất, bài viết trình bày những gì y học cổ truyền Trung Quốc đã đóng góp cho quá trình phát triển thuốc hiện đại, bởi hai trường hợp được ghi chép đầy đủ có sức thuyết phục hơn mọi tuyên bố chung chung. Thứ hai, bài viết giải thích mô hình tích hợp vận hành như thế nào trong một bệnh viện Trung Quốc và ở đâu mô hình này tạo ra lợi thế đo lường được. Thứ ba, bài viết chỉ ra những giới hạn, bởi một bệnh nhân đang lên kế hoạch cho chuyến đi cần biết những giới hạn đó trước khi trả tiền vé máy bay.
Những gì y học cổ truyền Trung Quốc đã trao cho dược lý học hiện đại
Artemisinin: một văn bản cổ dẫn tới giải Nobel
Đồ Tu U (Tu Youyou) nhận giải Nobel Y sinh năm 2015 cho công trình phát hiện artemisinin. Điểm khởi đầu là một văn bản do Cát Hồng (Ge Hong), một thầy thuốc thời nhà Tấn, viết vào thế kỷ thứ tư. Văn bản mang tên Zhouhou Beiji Fang, nghĩa là Sổ tay phương thuốc cấp cứu. Một dòng trong văn bản đó mô tả việc ngâm một nắm qinghao (thanh hao) trong nước rồi ép lấy nước cốt để chữa sốt.
Đồ Tu U nhận thấy những lần chiết xuất trước đây đều dùng nhiệt, và nhiệt đã phá hủy hợp chất hoạt tính. Chỉ dẫn cổ dùng nước lạnh. Chi tiết duy nhất đó đã định hướng nhóm của bà sang phương pháp chiết xuất bằng ether ở nhiệt độ thấp. Kết quả là một loại thuốc đã cứu sống vài triệu người và vẫn là điều trị chuẩn cho sốt rét nặng trên toàn thế giới.
Ý nghĩa của ví dụ này không phải là mọi phương thuốc cổ đều hiệu quả. Ý nghĩa là một quan sát lâm sàng được ghi thành văn, cách đây hơn một nghìn sáu trăm năm, đã chứa thông tin mà các phòng thí nghiệm hiện đại chưa từng tạo ra. Tri thức đó không bị thay thế. Nó được kiểm chứng, được tinh chỉnh, rồi được y học hiện đại sử dụng.
Arsenic trioxide: một căn bệnh từ gây chết người trở thành chữa khỏi
Bạch cầu cấp thể tiền tủy bào, thường viết tắt là APL, từng được mô tả là thể bạch cầu cấp nguy hiểm nhất. Phần lớn bệnh nhân tử vong trong vòng vài ngày hoặc vài tuần sau khi được chẩn đoán, thường do xuất huyết não.
Điều trị APL đã thay đổi nhờ những công trình thực hiện tại Trung Quốc. Sự thay đổi gồm hai thành phần độc lập. Vương Chấn Nghĩa (Wang Zhenyi) và nhóm của ông tại Bệnh viện Ruijin Thượng Hải đã phát triển liệu pháp biệt hóa bằng acid all-trans retinoic, gọi tắt là ATRA. Trương Đình Đống (Zhang Tingdong) và nhóm của ông tại Đại học Y Cáp Nhĩ Tân đã xác lập giá trị lâm sàng của arsenic trioxide, là hoạt chất của thạch tín, một chất mà y học cổ truyền Trung Quốc đã dùng dưới tên pishuang (thạch tín).
Hai phương pháp điều trị sau đó được phối hợp, và cơ chế bệnh sinh được làm rõ bởi Trần Tái Quyên (Chen Saijuan) cùng các cộng sự tại Viện Huyết học Thượng Hải, những người đã xác định chuyển đoạn nhiễm sắc thể đặc hiệu gây ra bệnh. Theo một tổng quan năm 2025 đăng trên Tạp chí Huyết học Trung Quốc, sự phối hợp ATRA và arsenic trioxide đã nâng tỷ lệ sống toàn bộ năm năm từ dưới 35 phần trăm lên trên 90 phần trăm.
Kết quả này không phải tuyên bố của một nhóm lợi ích. Arsenic trioxide phối hợp với ATRA hiện là một phần của chuẩn điều trị quốc tế cho APL. Một loại thuốc bắt nguồn từ một khoáng vật cổ truyền Trung Quốc, được kiểm chứng tại các bệnh viện Trung Quốc, đã trở thành điều trị chuẩn trên toàn thế giới.
Hệ thống y học cổ truyền Trung Quốc thực sự trông như thế nào
Quy mô khó truyền đạt bằng tính từ, nên dưới đây là các con số. Ủy ban Y tế Quốc gia công bố bản tin thống kê hằng năm về phát triển y tế. Bản tin năm 2024 báo cáo những số liệu sau đây cho y học cổ truyền Trung Quốc.
| Chỉ số | Số liệu năm 2024 |
|---|---|
| Cơ sở y học cổ truyền Trung Quốc | 103.704 |
| Bệnh viện y học cổ truyền Trung Quốc | 6.397 |
| Giường bệnh tại các cơ sở này | 1,823 triệu |
| Người hành nghề có giấy phép hành nghề y học cổ truyền | 971.000 |
| Lượt khám ngoại trú hằng năm | 1,68 tỷ |
| Lượt ra viện hằng năm | 52,71 triệu |
Hai số liệu khác quan trọng hơn các tổng số. Năm 2024, 99,7 phần trăm các trung tâm y tế cộng đồng tại Trung Quốc cung cấp dịch vụ y học cổ truyền Trung Quốc. Ở các trung tâm y tế cấp huyện, con số này là 99,8 phần trăm.
Mức độ bao phủ này không tồn tại ở bất kỳ quốc gia nào khác. Điều đó có nghĩa y học cổ truyền Trung Quốc tại Trung Quốc không phải một khu vực thay thế dành cho những người đã từ chối bệnh viện. Đây là một phần thường quy của chăm sóc ban đầu, được những bệnh nhân vẫn sử dụng phẫu thuật, hóa trị và chẩn đoán hình ảnh sử dụng. Bệnh nhân không chọn một hệ thống rồi từ bỏ hệ thống kia. Hai hệ thống vận hành song song, trong cùng một cơ sở.
Tổ chức Y tế Thế giới đã bổ sung một chương về y học cổ truyền vào lần sửa đổi thứ mười một của Phân loại Bệnh Quốc tế, có hiệu lực từ năm 2022. Trung Quốc là lực lượng thúc đẩy chính đằng sau chương đó. Mục đích không phải là phê chuẩn mọi thực hành cổ truyền. Mục đích là tạo ra một ngôn ngữ chung để ghi chép và nghiên cứu các thực hành đó.
Sự tích hợp vận hành như thế nào trong thực tế
Thuật ngữ tiếng Trung cho cách tiếp cận tích hợp là Zhongxiyi Jiehe (Trung Tây y kết hợp). Đây là một chuyên khoa y học chính thức, có lộ trình đào tạo riêng, có các khoa riêng và có các tạp chí học thuật riêng. Đây không phải một thỏa thuận mang tính hình thức.
Mô thức lặp lại tại các bệnh viện tuyến ba của Trung Quốc là phân công lao động chứ không phải cạnh tranh.
| Giai đoạn chăm sóc | Y học hiện đại đóng góp gì | Y học cổ truyền Trung Quốc đóng góp gì |
|---|---|---|
| Chẩn đoán | Chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh, xét nghiệm | Biện chứng luận trị để mô tả toàn cảnh chứng bệnh của bệnh nhân |
| Điều trị tích cực | Phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, thuốc đích | Hỗ trợ ăn ngon miệng, giấc ngủ, tiêu hóa và thể lực trong quá trình điều trị |
| Kiểm soát tác dụng phụ | Thuốc chống nôn, yếu tố tăng trưởng, điều chỉnh liều | Châm cứu cho buồn nôn; bài thuốc thảo dược cho mệt mỏi và khô miệng |
| Hồi phục | Vật lý trị liệu, y học phục hồi chức năng | Châm cứu, xoa bóp trị liệu tuina, thuốc thảo dược, liệu pháp vận động |
| Theo dõi dài hạn | Chẩn đoán hình ảnh giám sát, theo dõi xét nghiệm | Điều chỉnh thể trạng, phòng tái phát, chất lượng cuộc sống |
Trong một bệnh viện vận hành theo mô hình này, bệnh nhân đang hóa trị ung thư phổi có thể nhận thuốc chống nôn từ khoa ung bướu và châm cứu từ khoa y học cổ truyền trong cùng một tuần. Cả hai phương pháp điều trị đều xuất hiện trong một bệnh án. Bác sĩ ung bướu biết người châm cứu đang làm gì. Nếu bệnh nhân xuất hiện triệu chứng mới, cả hai bác sĩ lâm sàng đọc cùng một kết quả xét nghiệm.
Sự phối hợp này chính là lợi thế thực tế. Ở phần lớn quốc gia, bệnh nhân muốn cả hai hệ thống phải tự mình điều phối hai người cung cấp dịch vụ, và không bên nào nhìn thấy ghi chép của bên kia. Cách sắp xếp của Trung Quốc loại bỏ gánh nặng đó khỏi bệnh nhân.
Những lĩnh vực lợi thế có thể đo lường được
Ba lĩnh vực có bằng chứng đủ mạnh để mô tả mà không cần kèm điều kiện.
Buồn nôn và nôn do hóa trị
Bằng chứng mạnh nhất cho châm cứu trong chăm sóc ung thư liên quan đến buồn nôn và nôn do hóa trị. Nhiều tổng quan hệ thống và hướng dẫn lâm sàng ủng hộ châm cứu như một biện pháp bổ sung cho thuốc chống nôn chuẩn. Hiệp hội Ung thư Tích hợp đưa châm cứu vào hướng dẫn của mình, và Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Hoa Kỳ đã phê chuẩn hướng dẫn đó. Tại các bệnh viện Trung Quốc, đây là thực hành thường quy chứ không phải một lựa chọn thử nghiệm.
Đau mạn tính
Một phân tích tổng hợp lớn trên dữ liệu cá nhân từng bệnh nhân do Vickers và cộng sự công bố đã phân tích 39 thử nghiệm với 20.827 bệnh nhân. Châm cứu tạo ra mức giảm đau mạn tính có ý nghĩa thống kê so với châm cứu giả, và mức giảm lớn hơn so với chăm sóc thông thường không có châm cứu. Hiệu quả trung bình ở mức vừa phải. Đây không phải phương pháp chữa khỏi, và không thay thế phẫu thuật khi phẫu thuật là chỉ định. Tuy nhiên, đây là một hiệu quả thực sự đã được tái lập qua nhiều thử nghiệm độc lập.
Phục hồi chức năng sau đột quỵ
Lợi thế trong chăm sóc đột quỵ đến từ hệ thống phục hồi chức năng chứ không phải từ cây kim. Các bệnh viện tuyến ba của Trung Quốc tiếp nhận bệnh nhân đột quỵ vào một khu phục hồi chức năng chuyên biệt, nơi vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và châm cứu được thực hiện hằng ngày trong nhiều tuần. Cường độ và cấu trúc nội trú là những thành tố tạo tác dụng. Một phân tích tổng hợp mạng lưới của Cochrane năm 2020 phát hiện rằng chăm sóc đột quỵ nội trú có tổ chức, do một ê-kíp phối hợp thực hiện, cải thiện kết cục. Trung Quốc cung cấp cấu trúc đó với mức chi phí mà phần lớn bệnh nhân từ châu Âu hoặc Bắc Mỹ có khả năng chi trả.
Y học cổ truyền Trung Quốc hiểu bệnh tật như thế nào
Bệnh nhân đến với kỳ vọng nhận một chẩn đoán duy nhất có thể thấy buổi khám không quen thuộc. Y học cổ truyền Trung Quốc mô tả bệnh tật thông qua các chứng chứ không thông qua một nhãn bệnh duy nhất.
Người hành nghề bắt mạch tại ba vị trí trên mỗi cổ tay, quan sát lưỡi và hỏi về giấc ngủ, cảm giác thèm ăn, tiêu hóa, sở thích nhiệt độ và trạng thái cảm xúc. Những quan sát này được tổ chức thành một chứng, gọi là zheng. Hai bệnh nhân có cùng chẩn đoán theo y học phương Tây có thể thuộc những chứng khác nhau và do đó nhận những bài thuốc khác nhau. Một bệnh nhân viêm khớp dạng thấp có thể được phân loại là hàn thấp, một bệnh nhân khác là thấp nhiệt. Các bài thuốc thảo dược cho hai chứng đó khác nhau đáng kể.
Cách tiếp cận cá thể hóa này là lý do các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên những bài thuốc cố định khó được thiết kế một cách công bằng. Một thử nghiệm kiểm tra một bài thuốc trên toàn bộ người tham gia. Một buổi khám y học cổ truyền Trung Quốc tạo ra một bài thuốc khác cho từng người tham gia và điều chỉnh bài thuốc đó tại mỗi lần tái khám. Khi các nhà nghiên cứu kiểm tra phiên bản cố định, họ không kiểm tra thực hành lâm sàng. Đây là một hạn chế của phương pháp nghiên cứu, không phải bằng chứng cho thấy phương pháp điều trị thất bại.
Những bài thuốc cổ vẫn đang được sử dụng
Một số bài thuốc được mô tả trong các văn bản cổ vẫn được dùng hằng ngày trên lâm sàng tại các bệnh viện Trung Quốc. Mỗi bài thuốc đều có nguồn gốc được ghi chép.
- Xiao Chai Hu Tang (Tiểu Sài Hồ Thang), được mô tả trong Luận về thương hàn (Shanghan Lun) do Trương Trọng Cảnh viết vào thế kỷ thứ hai, được dùng cho sốt và ớn lạnh xen kẽ, và cho rối loạn tiêu hóa liên quan đến căng thẳng.
- Guizhi Fuling Wan (Quế Chi Phục Linh Hoàn), từ cùng văn bản trên, được dùng cho các bệnh phụ khoa có huyết ứ.
- Liu Wei Di Huang Wan (Lục Vị Địa Hoàng Hoàn), được Tiền Ất (Qian Yi) ghi chép lần đầu vào nhà Tống, được dùng cho các chứng được mô tả là thận âm hư, bao gồm đổ mồ hôi đêm, khô miệng và yếu vùng thắt lưng.
- Huangqi Guizhi Wuwu Tang (Hoàng Kỳ Quế Chi Ngũ Vật Thang), cũng từ Luận về thương hàn, được dùng cho tê và lạnh ở tứ chi, một chứng thường gặp sau hóa trị.
Những bài thuốc này không được kê chỉ bằng tên. Người hành nghề điều chỉnh thành phần và liều lượng cho từng bệnh nhân. Nghiên cứu hiện đại đã kiểm tra một số bài thuốc trong các thử nghiệm đối chứng, với kết quả không đồng nhất. Các bài thuốc vẫn được sử dụng vì bác sĩ lâm sàng quan sát thấy lợi ích ở những chứng cụ thể, và vì ghi chép cổ về cách sử dụng chúng đủ chi tiết để có thể giảng dạy và kiểm chứng.
Cách đánh giá một người hành nghề
Một người hành nghề y học cổ truyền Trung Quốc đáng tin cậy trong bệnh viện Trung Quốc sẽ có giấy phép hành nghề y, có chức danh tại bệnh viện và có hồ sơ đào tạo tại một chương trình được công nhận. Những câu hỏi sau là hợp lý để đặt ra qua phiên dịch viên.
- Ông bà xác định chứng gì trong trường hợp của tôi, và những quan sát nào ủng hộ chứng đó?
- Ông bà sẽ dùng bài thuốc nào hoặc huyệt nào, và vì sao chọn những thứ đó thay vì những thứ khác?
- Ông bà sẽ đo lường hiệu quả như thế nào, và chúng ta sẽ quyết định tại lần tái khám nào?
- Ông bà sẽ không điều trị những gì, và khi nào thì chuyển tôi trở lại bác sĩ ung bướu hoặc bác sĩ phẫu thuật?
- Ông bà có đọc được hồ sơ bệnh án của tôi không, và ông bà có ghi chép của mình vào cùng hồ sơ đó không?
Một người hành nghề trả lời rõ ràng những câu hỏi này đang làm việc trong một hệ thống. Một người hành nghề hứa chữa khỏi, từ chối phối hợp với bác sĩ điều trị hoặc yêu cầu bệnh nhân ngừng thuốc đã được kê thì không.
Chi phí và những sắp xếp thực tế
Các bệnh viện Trung Quốc tính phí từng hạng mục riêng, như cách họ làm với phẫu thuật. Một buổi châm cứu tại bệnh viện công thường có giá từ mười lăm đến năm mươi đô la Mỹ, tùy thành phố và thâm niên của người hành nghề. Một liệu trình mười đến hai mươi buổi trong hai đến bốn tuần là điển hình cho một bệnh mạn tính. Một thang thuốc thảo dược được tính phí theo từng vị và thường có giá từ năm đến ba mươi đô la Mỹ mỗi tuần.
Một liệu trình điều trị vì thế là lý do để đi lại chứ không phải phần bổ sung cho một chuyến đi. Đây là khác biệt thực tế giữa Trung Quốc và một phòng khám tư tại quốc gia khác. Khối lượng điều trị, sự phối hợp với bệnh viện điều trị và chi phí mỗi buổi cùng nhau khiến một đợt lưu trú hai đến bốn tuần trở nên khả thi.
Những điều bài viết này không khẳng định
Y học cổ truyền Trung Quốc chưa được chứng minh là chữa khỏi ung thư, thay thế phẫu thuật hoặc đảo ngược tổn thương cơ quan. Một bệnh nhân trì hoãn điều trị hiệu quả để theo đuổi liệu pháp thảo dược có thể đánh mất khoảng thời gian mà điều trị đó lẽ ra có tác dụng. Đây là tổn hại nghiêm trọng phổ biến nhất trong lĩnh vực này, và nguyên nhân là sự chậm trễ chứ không phải độc tính.
Hai trường hợp nghiên cứu ở đầu bài viết minh họa mối quan hệ đúng đắn. Trong cả hai trường hợp, một quan sát cổ truyền được kiểm chứng bằng các phương pháp hiện đại, được tinh chỉnh thành một điều trị chuẩn hóa, rồi được y học hiện đại tiếp nhận. Tri thức đã đóng góp. Tri thức không thay thế phương pháp kiểm chứng.
Bài viết này là thông tin, không phải lời khuyên y khoa. Các quyết định lâm sàng thuộc về những bác sĩ điều trị đã thăm khám bệnh nhân.